Zabanadabi

 اوّلین بار، در سال 1761، یوهان آگوست ارنِستی در کتاب آموزش هایی برای تفسیر انجیل نکاتی را مطرح کرد که نه تنها تفسیر را از انحصار کلیسا بیرون آورد، بلکه نکاتی را نیز مطرح می کرد که مقدمه ای شد برای بسط علم هرمنیوتیک توسط افرادی مانند شلیرماخر، هردر و دیلثی پس از او. نخستین نکته ای را که ارنستی پیش کشید این بود که، تفسیر انجیل باید تابع روشی همانند روش تفسیر متون دیگر باشد. البته شاید مقتضیات زمانش باعث شده بود که فکر کند چون انجیل کلام خداست، و کلام خدا حق است، پس در سرتاپای آن چیزی جر حقیقت وجود ندارد. خواندن و تفسیر انجیل با این پیش داوری بدون شک متفاوت از خواندن و تفسیر متون زمینی یی خواهد بود که ابتدا به ساکن خواننده باید با این فکر خواندن شان را شروع کند که چیزی درباره ی آنها نمی داند. نکته ی دومی را که او مطرح کرد این بود که، زبان های گوناگون دارای منابع فکری مشخص اند، با این حال، نظریات یک نویسنده تا حدّ قابل توجهی نسبت  به پس زمینه ی زبانی او دچار انحراف است. این فکر او باعث شد که بعدها دیگران به اهمیت عوامل روانی در شکل گیری معنی در آثار هر نویسنده ای بپردازند.بعد از آن ارنستی اهمیت کاربرد زبانی واژه ها را مطرح کرد و گفت که معنی اصلی واژه ها در شیوه ی کاربرد آنها در متن است. پس باید نتیجه گرفت که معنی برابر است با کاربرد خاص واژه در متن.  چهارمین نکته در اثر ارنستی این بود که او در برابر تکیه ی مطلق کلیسا روی خواندن انحصاری متن انجیل برای درک آن، دانستن جزئیات بستر تاریخی و جغرافیایی و ... متن را برای درک بهتر آن ضروری می دانست. بنابراین، به عقیده ی او هنگام خواندن یک متن، در حقیقت، خواننده درگیر خواندن چند متن دیگر که در شکل گیری آن متن مؤثر بوده اند می شود. پنجمین نکته ی ارنستی در مورد اهمیت درک جزئیاتِ یک متن در پرتو کلّ آن و برعکس، درک کلّ یک متن با تکیه بر اهمیت جزئیاتش، و در ضمن درک هر دوی این ها با توجه به مجموعه ی افکار و نوشته ها نویسنده ی متن و متون جنبی مورد استفاده یا مؤثر در شکل گیری آن متن بود. همین افکار ارنستی را پس از او افرادی مانند شلیرماخر، هردر و دیلثی بسط داده اند که امروزه با عنوان هرمنیوتیک مبنای بحث در برخی از رویکردهای نقدادبی معاصر قرار گرفته است.  

واژه ی هرمِس خود گویای بسیاری از برداشت های ما در مورد هرمنیوتیک است. یونانیان خدای سریع پیام رسان را هرمِس می نامیدند و هرمنیوتیک برگرفته از این واژه است. پیام آسمانی ها را چگونه می توان به زمینی ها رساند؟ هرمنیوتیک، علم تأویل و تفسیر کلام و رفتار انسان هاست. آدم ها تنها از طریق گفتار منظورشان را بیان نمی کنند؛ بسیاری از نظرات آنها از رفتارشان نیز معلوم می شود. با این وجود، امروزه هنگامی که از هرمنیوتیک صحبت می شود، بیش تر متون و معانی مستتر در آنها مد نظر است. آیا واژه ی مستتر صفت خوبی برای معانی موجود در یک متن است؟ وقتی که مانند یونانی ها هرمس را خالق زبان و خط هم بدانیم چرا نباید اصل معنی را مستتر در متن بدانیم؟ وظیفه هرمس فهماندن خواسته ی خدایان به بندگان است. آن چه را که مقصود خدایان است نمی توان به موجوداتی با قدرت دریافت و درک پست تر و ضعیف تر فهماند. زبانی لازم است که این موجودات بتوانند بفهمند.( در مورد قرآن مجید نیز این گونه گفته می شود که اگر تعبیر «نازل شدن» برای آن استفاده شده است، به این خاطر است که مقصود خداوند متعال چیزی است فراتر از آن چه آدم ها می توانند دریابند. قرآن مجید حاوی معانی یی است بسیار عمیق تر و گسترده تر از آن چه که انسان هامی توانند بفهمند و به آن عمل کنند.) هرمنیوتیک را تنها تأویل و تفسیر متن نمی دانند. چون نخستین گام های تأویل با خواندن متن شروع می شود، پس باید خواندن را نیز گونه ای و یا مرحله ای از تأویل بدانیم. به همین دلیل است که می گویند هنگامی که آدم چیزی را می گوید و یا می خواند با شیوه ی خواندن و صحبت کردن او  معانی مشخصی به آن متن تحمیل می شود. فردی نسبت به فرد دیگر متنی را با جابجایی تأکیدها و سکوت ها و بالا و پایین بردن صدا تغییر می دهد طوری که دیگر متنی را که او دارد می خواند نباید با متن آن فرد دیگر یکی دانست و از آن به همان معنی رسید. تأویل و تفسیر در حقیقت در مرحله ی بعدی که هر کسی با افزودن حواشی به اصطلاح می خواهد معنی متن را آشکار و بازتر کند اتفاق می افتد. این مرحله تا حدّ زیادی وابسته به مرحله ی اول و شیوه ی خوانش متن است. هرج و مرج در این مرحله بیش تر است. برای این که مفسر مجبور می شود با ابتکارات خود زبان دیگری را برای تفسیر متن به کار بگیرد. در این مرحله او خودش و معنی یی را که از متن گرفته است بیش تر از نویسنده ی اصلی و متن اصلی  مطرح می کند. یک گام که جلوتر برویم به ترجمه و برگرداندن متن به زبان دیگر می رسیم. در واقع، در این مرحله مترجم، نویسنده ی اصلی و متن اصلی را کنار می زند، و خودش و متن اش جای او را می گیرند.  این آن مرحله ای است که زبان متن تقریباً به طور کامل تغییر می کند. در هر سه مرحله ای که در این جا ذکر شد، فردی که نقش پیام رسان را بازی می کند باید فکر کسی را که پیامش را به هر یک از این سه صورت ابلاغ می کند خوب خوانده و فهمیده باشد. چه کسی می تواند خودش را جای شاعری بگذارد که پانصد سال پیش  با حوادث و جزئیات ریز خانوادگی و محیطی و اجتماعی و فرهنگی و مذهبی و سیاسی زندگی می کرد و با همان حال و هوا شعر می گفت؟ اگر برای این که معنی شعر او را بفهمیم لازم باشد که از شعر او بیرون بیاییم و به این جا و آن جا سرکی بکشیم تا سرانجام از شعرش چیزی سردربیاوریم، تا چه حد می توانیم پایمان را از شعرش درازتر بگذاریم؟ این گفته ی هراکلیت چه خوب وصف حال خواننده و متنی است که دارد می خواند:

آدمی در یک رود تنها یک بار می تواند پا بگذارد، همیشه و همیشه آب دیگری در بستر آن جریان دارد.

خواننده ای که پایش را درون رودِ متن می گذارد با اولین تَر شدن ِ پایش دیگر آن آدم قبلی نیست، رودی هم که از زیر پایش رده شده است دیگر همان رود نیست. وقتی که یک لحظه همه چیز را تا به این حد به هم می ریزد، دیگر با گذشت پانصد سال، رسیدن به همان شاعر و همان متن و همان معنی توقع زیادی است. به حداقل باید اکتفا کرد. به همین دلیل برخی اعتقاد دارند که معنی را در گام نخست باید بیش تر در خودِ متن جستجو کرد. چگونه؟ می گویند که در صورتی خواننده می تواند معنی کلّ یک متن را دریابد که معنی اجزاء آن را فهمیده باشد؛ ولی، از سوی دیگر، گفته می شود که معنی هیچ جزئی مستقل از کلّ متن نیست؛ بنابراین، خواننده در صورتی می تواند معنی هر جزئی را بفهمد که معنی کلّ متن را فهمیده باشد. با این روش، خواننده دچار دور ِ باطلی می شود که به آن دور ِ هرمنیوتیکی گفته می شود. وقتی که در هر لحظه ای، نه متن برای خواننده، متن پیشین است و نه خودش با تغییراتِ تحمیلی فردِ پیشین، چگونه می تواند معنی مشخص و ثابتی را در خود جمع کند؟ شاید همین دور ِ باطل باعث شد که دریدا به این نتیجه برسد که هر تعبیری، یک سوء تعبیر است. چرا هر تعبیری  یک سوء تعبیر است؟ برای این که در مقایسه با تعبیری که فرد از همان متن لحظه ای پیش داشته یکی نیست، و با تعبیری که لحظه ای بعد نیز از آن ارائه خواهد داد یکی نخواهد بود.  شاید خیلی ها بگویند که تفاوت جزئی در تعبیرات پیش می آید و اشکالی ندارد. راست می گویند برای خیلی ها این گونه تفاوت ها زیاد توفیری نمی کند، ولی برای اهل فلسفه و منطق، تفاوتی که زاویه ای را بین دو خط بوجود می آورد باعث می شود که آنها هرگز به هم نرسند.