شب یلدا
یلدا، چنان که اغلب فرهنگها آورده اند، مأخوذ از سریانی، به معنی میلاد عربی است و چون شب یلدا را با میلاد مسیح تطبیق می کرده اند، از این رو، به این نام خوانده شده است. چون ایرانیان این شب را شب تولّد میترا(مهر) می دانستند، آن را با تلفظ سریانی اش پذیرفتند و در واقع، یلدا با نوئل ِ اروپایی که در 25 دسامبر تثبیت شده، معادل است. بنابراین نوئل اروپایی همان شب یلدا یا چله ی ایرانی است.
مراسم تولد میترا، به عنوان یک روز مقدس، با آیین مهر به اروپا رفت. تا آن زمان جشن تولّد و تعمید مسیح روز ششم ژانویه گرفته می شد. پس از آن که مسیحیت نفوذ یافت و بسیاری از آداب و رسوم مهری در آن جذب شدند میلاد مهر که به اعتقاد مهرپرستان، نجات دهنده ی بشریت در آخرالزمان خواهد بود، به مسیح منتسب گشت و با گسترش مسیحیت در شرق مجدداً به ایران بازگشت و شب یلدا نامیده شد. شب یلدا یا شب چله در آغاز زمستان و پیشانی چله ی بزرگ برای گاه شماری ایران قدیم پدید آمده و در کتابهای نجوم، از جمله آثار بیرونی از آن سخن رفته است.
یلدا طولانی ترین شبهای سال و آغاز انقلاب شَتَوی است که پس از آن آفتاب از برج قوس به برج جَدی تحویل می شود و روزها اندک اندک بلندتر می شوند. این طولانی ترین شب سال، در نظر ایرانیان نحس بود زیرا علاوه بر سرمای سخت زمستانی، در این شب دیرنده، حمله ی اهریمن ِ تاریکی ادامه می یافت. برای دفع این نحوست ایرانیان تا بازآمدن خورشید، به دور آتش شادی می کردند و خوان می گستردند و مَیَزد(نذر یا ولیمه ی غیر مایع) نثار می کردند که بازمانده ی این رسم هنوز برجای است.
کرمانیها معتقد بودند قارون به شکل هیزم شکنی شب به در خانه ها می آید و هیزم به آنها می دهد که این هیزمها به شمش طلا تبدیل می شوند و بنابراین تا صبح بیدار می ماندند. این مراسم یادآور بابانوئل در کریسمس است و می رساند که یلدای ایرانی و کریسمس از یک مایه سرچشمه گرفته اند.
از کتاب فرهنگ اساطیر و داستان واره ها تألیف دکتر محمدجعفر یاحقی