Zabanadabi

هنگامی که مهدی اخوان ثالث داشت خان هشتم و آدمک را می نوشت، خوب می دانست که نه این خان از آن خان هاست و نه این تو بمیری از آن تو بمیری ها! رستم دستان در خان اوّل باید شیری درنده را از سر راه برمی داشت، که اصلاً برای از بین بردن آن لازم نبود از خوابِ خودش هم بگذرد، وقتی از خواب بیدار شد دید که رخش خودش از پس آن شیر برآمده و جنازه اش را کنار خوابگاه رستم انداخته است. مبارزه با حیوان درنده آسان تر از انسان درنده است. در خان دوم رستم با رخش باید از بیابانی گرم و سوزان و بی آب و علف می گذشت. طبیعت چه شیر باشد و چه خورشید می شود از پسش برآمد. گاهی خودش هم به انسان کمک می کند و راه نشان میدهد. چنانچه رستم با دیدن میشی و دنبال کردن آن به آب رسید و از این خان هم گذشت. خان سوم اژدهایی است جادوگر که شاید مانند خواب و خیال و رؤیا راه را برای رسیدن به هر هدفی بر آدم می بندد. دو بار اژدها وقتی که رستم در خواب بود به سراغش آمد و هر بار که رخش او را با سروصدایش بیدار می کرد، اژدها ناپدید می شد، رستم از این که رخش خواب شیرینش را برهم زد خشمگین شد، و بار سوم که خواست از خشم شمشیرش را بر سر رخش بکوبد، با چشم های خود، اژدهای خواب آور خود را دید و آن را از میان برداشت. خان چهارم، از آن دیو زنی فریبکار بود که خود را به شمایل زنی فریبا درآورده، و خوانی سرشار از خوردنی ها و آشامیدنی ها همراه با نوای طنبور بر سر راه او چیده بود. رستم ابتدا فریب این خوان را می خورد و برای رفع گرسنگی و تشنگی  به خوردن خوراکی ها و نوشیدنی ها یش مشغول می شود. وقتی چشمش به این زن فریبا می افتد، جامی هم به دست او می دهد و سرآخر، برای بجا آوردن شکر این نعمات نام خدا را برزبان می آورد. آن دیو که تاب شنیدن نام خدا را ندارد، چهره ی واقعی خود را نمایان می سازد و رستم او را از میان برمی دارد.  دشمن ِ آدم اگر عقاید باطل و واهی او باشد، عاقبت در زیر نور آگاهی ماهیت خودش را نشان می دهد  و راه از بین بردنش را برای آدم آسان می کند. امّا اگر دشمن آدمی باشد با انواع شرک و کفر در وجودش که هر بار به دسیسه ای رویشان را می پوشاند، سخت می شود از پسش برآمد. در خان پنجم  رستم انگار خودش ضعیف کشی می کند. ابتدا دشتبان بیچاره ای را که بر او خُرده گرفته است که چرا اسبش را برای چرا در مزرعه ی او رها کرده است  کتک می زند و گوشهایش را می برد. بعد وقتی که دشتبان نزد مرزبان آن ناحیه شکایت می برد و مرزبان با مردانش سراغ رستم می آید، تعدادی  از همراهان او  را می کشد و خودش را نیز گروگان می گیرد تا محل دیو سفید را به او نشان بدهد و بعد رهایش کند. گاهی رستم بودن هم زیاد خوب نیست وقتی که  رستم زورش را به رخ آدم کوچولوها می کشد. دشتبان که زدن ندارد! می توان از پس آدمهای ضعیف تر از خود برآمد، امّا.... در خان ششم، پیش از رسیدن به دیو سفید، رستم ارژنگِ دیو و دیوهای دیگری را از میان بر می دارد تا به جایگاه دیو سفید می رسد. در خان هفتم رستم سخت پنجه در پنجه ی  دیو سفید انداخته است. با خود می گوید اگر بر این دیو سخت کوش و سخت جان غلبه کند، دیگر در هیچ مبارزه ای با هیچ کس دیگری مغلوب نخواهد شد. سرانجام دیو سفید را مغلوب می کند، و لی غافل است که شکست دادن دیو سفید ثابت نمی کند که او حتماً می تواند بر آدمهای دیو صفت هم غلبه کند.

هنگامی که مهدی اخوان ثالث خان هشتم را که منجر به مرگ رستم می شود می نوشت، از رستم زمانه اش جهان پهلوان تختی نام می برد که با همه ی توانش در رساندن پشت همه ی خان ها و حریفان به تشک، چگونه به دست همنوعی با ادعای برادری  از بین می رود. رستم قربانی نقشه ای می شود که برادر ناتنی اش- شَغاد- و شاه کابل که پدر زن شَغاد است برای از بین بردن او کشیده اند، تا دیگر مجبور نباشند که به او خراج بپردازند. شَغاد وانمود می کند که شاه کابل او را تحقیر کرده است و برای تلافی از رستم کمک می خواهد. رستم را با خود به کابل و به شکارگاهِ شاه می برد. از پیش، چاههای عمیقی در آنجا کنده اند و انواع   نیزه و تیغ در آنها کار گذاشته اند. رستم و رخش بی خبر در چاهی می افتند و بدن رخش پاره پاره می شود و سینه ی رستم چاک چاک. برادرش شَغاد را می بیند که خوشحال است و آمده جان کندنش راببیند. از او می خواهد دستِ کم تیرو کمانش را نزدیک او بگذارد تا اگر پیش از مرگش درنده ای آمدو خواست او را زنده زنده بخورد بتواند از خودش دفاع کند. شَغاد تیر و کمان را نزدیک او می گذارد و خودش از ترس پشت درختی پنهان می شود. رستم با تیری او و درخت را به هم می دوزد و شکر خدای را بجا می آورد که توانست بر این دشمن نیز غلبه کند و انتقامش را بگیرد؛ و بعد جان می سپارد. سرنوشت او چندان بهتر از سرنوشت ژولیوس سزار نبود که وقتی دید بروتوس که دلبسته ی او بود همراه با دشمنانش کمر به قتل او بسته است گفت: «حتی تو بروتوس؟! پس ای سزار حالا وقتش است که بمیری.» این حرفی است که مهدی اخوان ثالث در انتهای خان هشتم به گونه ای دیگر در روایت مرگ رستم نقل می کند. او می گوید رستم که در ته چاه افتاده بود، اگر می خواست می توانست از کمند خود استفاده کند و آن را به درختی، گیره ای، سنگی  بیندازد و گیر بدهد و از ته چاه بالا بیاید و نجات پیدا کند؛ ولی او نمی خواست. وقتی «برادری» از بین می رود و برادرکشی شروع می شود، دیگر به چه امیدی سر از چاهِ بیرون بیاورد؟ به دستِ این برادر نشد، به دستِ یکی دیگر؛ امروز اگر نشد، فردا. چه فرقی می کند؟  بهتر است داستان خان هشتم را از روایتِ خودِ «م. امید» مهدی اخوان ثالث بخوانید:

خان هشتم و آدمک

... یادم آمد ، هان
داشتم می گفتم آنشب نیز
سورت سرمای دی بیدادها می کرد .
و چه سرمایی! چه سرمایی!
باد برف و سوز وحشتناک ،
لیک ، خوشبختانه آخر ، سرپناهی یافتم جایی .

گرچه بیرون تیره بود و سرد ، همچون ترس ،
قهوه خانه گرم و روشن بود ، همچون شرم .
گرم ،
از نفس ها ، دودها ، دم ها ،
از سماور، از چراغ ، از کپه آتش .
از دم انبوه آدم ها ،
و فزونتر ز آن دگر ها ، مثل نقطه ی مرکز جنجال ،

از دم نقّال.