توصیه هایی به نویسندگان، مترجمان و ویراستاران از دکتر سعید حمیدیان
توصیه هایی به نویسندگان، مترجمان و ویراستاران از دکتر سعید حمیدیان
1.فعل یا رابطه برای فاعل یا مسندالیه غیر ذی روح باید مفرد باشد. البته گاهی به رسم تکریم یا برای تشخص و حالت انسانی بخشیدن به غیر ذی روح به یک لحاظ و اعتبار بخصوص، و به اصطلاح «آدم نمایی»، کاربرد صیغه ی جمع برای غیر ذی روح، نه تنها جایز، بلکه راجح است.
2.از استعمال «هست» به جای «است» بپرهیزید. البته، مگر وقتی که «هست» در پاسخ کوتاهی که به جمله ی سؤالی مختوم به «است» می دهیم به کار رود و غرض از آن، تأکید رابطه ی «است» باشد.
نادرست: او وقتی در خانه هست، به تحقیق می پردازد.
و امّا بعضی افراد، صیغه های هستم، هستی، هستیم، هستید و هستند را نیز بَدَل از ام، ای، ایم، اید، اند به کار می برند، که این نیز درست یه نظر نمی رسد، زیرا ممکن است مخاطب آنها را حمل بر تأکید کند. در صورت شیوع این کاربرد، معلوم نیست در مواردی مثل تأکید چه باید کرد.
3.وجه وصفی افعال را باید بدون «و» (واو عطف) به کار برد.
نادرست: از همدان آمده و چمدانش را برداشته و به اصفهان رفت.
4.«است» را از آخر صیغه ی سوم شخص در فعل ماضی نقلی حذف نکنید.
نادرست: حسن مقاله نوشته.
البته حذف به قرینه، مشمول این حکم نیست.
5.از حذف فعل بدون قرینه، جدّاً خودداری کنید.
نادرست: نامه را به دایره ی حسابداری ارسال و سپس دنبال آن را بگیرید.
البته این قاعده در مورد صیغه ها و زمان های مختلف از یک فعل یا رابطه ی واحد، جاری نیست.
6.در مواردی که متکلم یا نویسنده خود ر ا به لحاظ فروتنی یا شکسته نفسی در مقام سوم شخص قرار می دهد، همواره به مطابقت و تناسب فعل با فاعل یا مسندالیه با مسند و همچنین کاربرد ضمایر مربوطه توجه داشته باشید.
نادرست: اینجانب تقاضا دارم که در مورد من لطف کنید.
7.در مورد قیدهایی که به کمک حرف اضافه ساخته می شود، بهتر است حرف اضافه ی مربوط را حذف نکنیم.
نادرست: من میان جمعیت به جستجو پرداختم.
8.در مورد کاربرد «را» به این نکات توجه کنید:
الف)معمولاً جای «را» در صورتی که علامت مفعول بی واسطه باشد، بلافاصله پس از مفعول است.
نادرست: او کتابش که خیلی خوب بود را به من داد.
اما گاهی به ضرورت، مثلاً برای تکیه و در هنگامی که جمله یا عبارتی بر روی هم حالت مفعولی دارد «را» در آخر می آید.
ب)در نثر امروز، از استعمال «را»یی که بَدَل از اضافه یا به منظور تخصیص و تملیک یا علامت مسنداله و یا علامت مفعول با واسطه است و به هر حال استعمال قدمایی یا شاعرانه است، تا سرحد امکان بپرهیزید.
نادرست: او را گفتم.
ج)از این گونه کاربرد «را» خودداری کنیم:
نادرست: ترجمه کردن او این کتاب را خوب است.
9.تا سرحد امکان بکوشید که جمله هایتان کوتاه و مستقل باشد.
سعی نکنید جملاتی را که استقلال دارد یا می توان به گونه ی مستقل نوشت، با اداتی مثال «واو عطف»، موصولات، و حروف ربط به هم متصل کنید و تشکیل جمله های طویل بدهید.
از آوردن معترضه های بیش از حد ، یا معترضه در معترضه اجتناب کنید.
10.مواضع تکرار اسم به جای استعمال ضمیر یا به عکس، آوردن ضمیر به جای اسم، و نیز مواضع حذف هر یک از این ها را بشناسید تا خواننده در تشخیص فاعل یا مسندالیه یا مفعول جمله به خطا نیفتد.
نادرست: حسن به خانه ی حسین رفت. او وی را به باد انتقاد گرفت.
11.قواعد نقل قول مستقیم و غیر مستقیم را رعایت کنید.
12.از آنجا که هدف نثر غیر شاعرانه، مانند نثر آموزشی و تحقیقی و امثال اینها، صرفاً ابلاغ موضوع و انتقال هر چه روشن تر مطالب مربوط است، سعی کنید رسایی و وضوح، فدای زیبایی و شاعرانگی نشود.
13.بهتر است کلمات و جملات قلنبه و کشدار را چنانچه معادل های مأنوس تری که از هر حیث با آنها هم ارز است وجود داشته باشد، به کار نبرید.
نادرست: شما مسبوقید که.... یا مورد استعمال قرار داد.
14. بسیاری از کاربردهای عامیانه، داخل زبان رسمی شده است. آنهایی را که قابلیت استعمال در نثر تحقیقی و آموزشی را ندارد یا هنوز قابلیت آن را نیافته است، نباید به کار برد.
نادرست: مخالفان امیر کبیر برایش زدند.
15. حتی المقدور از آوردن بیش از دو موصول یا حرف ربط بپرهیزید تا جملات بدون دلیل طولانی نشود.
16.اگر یک یا چند بیت یا جمله یا آیه و جز این ها را برای استشهاد و نقل قول می آورید، حتی المقدور قبل از نقل آنها جمله را تمام کنید، یعنی آنها را بین عبارات خودتان قرار ندهید تا عبارات طولانی نشود.
17.در زبان رسمی، از استعمال الفاظ و جمله بندیهای خاص محاوره و شکستن افعال اجتناب کنید، جز در مواردی مثل داستان و نمایشنامه نویسی که غرض شما به عمد و به دلایل خاصی بیان کردن و نشان دادن طرز ادای عامیانه و محاوره ای است.
18.از کاربردهای دستوری خاص برخی لهجه ها که در زبان رسمی حالت نادرست پیدا می کند، سخت بپرهیزید.
نادرست: این دارو به تو خوب است.
19.از پیروی قواعد دستوری زبان های خارجی در فارسی و استعمال آن دسته از عبارات و تعبیرات مأخوذ و مقتبس از این زبان ها که با حال و هوا و روح زبان فارسی ناسازگار است، خودداری کنید.
نادرست: قدم زنان در خیابان، جمشید به یک اتومبیل کهنه برخورد کرد.
20.در ارجاعات (رفرانس ها) از ذکر القاب و عناوین برای اشخاص و مآخذ خودداری کنید.
21.به اصطلاحات و جنبه ی اصطلاحی، توجه کامل کنید. به ویژه در ترجمه تا حد امکان در برابر اصطلاح خارجی، اصطلاح فارسی آن را بگذارید.
22.از ساختن و جعل واژه ها و اصطلاحات، در مواردی که واژه یا اصطلاح مأنوس و متداولی در زبان فارسی موجود باشد، بپرهیزید و این کار را به مراجع و مؤسسات ذی ربط و صلاحیت دار واگذارید تا خودتان در این آشفته بازار جعلیات دلبخواهی و تصمیمات فردی، موجبات آشفتگی بیشتر زبان و افزایش مشکلات در امر تفهیم و تفاهم را فراهم نکرده باشید.
23.از استعمال برخی الفاظ که امروزه معنای اصطلاحی خاصی پیدا کرده است، در غیر معنای مصطلح آن، تا سرحد امکان خودداری کنید.
24.از آوردن مترادفات غیر ضرور که یکی یا بعضی از آنها حشو و زائد است، بپرهیزید.
25.در برخی ترکیب های زبان عربی یا آنهایی که در عرف فارسی به سیاق عربی ساخته می شود، می توانید «الِ» تعریف را حذف کنید، البته به شرطی که هیچ گونه تغییری در مفهوم و بار معنایی آنها پدید نیاید.
26.برخی واژه های عربی را حتی المقدور با پسوندهای جمع فارسی بنویسید.
27.ترکیب های عربی مثل: علی رغم، بالمآل، علی الاطلاق و ... را بهتر است با حروف اضافه ی فارسی به کار ببرید.
28.در قیدهایی که با واژه های عربی ساخته می شود، حرف اضافه ی فارسی مربوط به آنها را حذف نکنید.
نادرست: طی سال گذشته
29.از جمع بستن واژه های فارسی و به ویزه فرنگی، به سیاق جمع های مختلف عربی بپرهیزید، هر چند این جمع ها شیوع داشته باشد.
نادرست: ترشیجات
30.حتی المقدور از آوردن «ة» (تاء تأنیث عربی) در آخر صفات که پیروی از قاعده ی عربی مطابقت صفت و موصوف از لحاظ تذکیر و تأنیث است، خودداری کنید.
نادرست: امور مربوطه
31.از استعمال آن دسته از مصادر جعلی مختوم به «یّت» که نادرست و نامأنوس است، اجتناب کنید، خواه اصل کلمه عربی باشد، و خواه فارسی.
نادرست: صافیّت، رهبریّت
البته در مواردی که واژه ای جا اُفتاده و معادل رسایی برای آن وجود نداشته باشد، گزیری از استعمال آن نیست، مثل: خریّت.
32. تنوین، خاص لغات عربی است. از استعمال آن در آخر کلمات فارسی یا فرنگی سخت بپرهیزید.
33.لغات فرنگی را که معادل فارسی (یا فارسیِ عربی تبار) دارد، به کار نبرید.
نادرست: فُرمالیته
34.از این کاربردها خودداری کنید:
الف) بوالهوس به جای بلهوس. «بُل» پیشوند مبالغه ی فارسی است و نه عربی (=پُر).
ب) سالیانه به جای سالانه، زیرا پسوند صفت ساز و قیدساز «انه» در این مورد به اسم بسیط متصل می شود و نه به اسم منصوب.
ج) ناهنجار به جای نابهنجار، چون هنجار اسم است و صفت آن به کمک حرف اضافه ی «ب» ساخته می شود.
35.خلاصه نگاری کاری بسیار دقیق و ظریف است. ... این کار احتیاج به مقیاس گیری دقیق دارد.... در نوشتن خلاصه هم کیفیت و هم کمیت کار را باید لحاظ کرد.
36.علامات نوشتاری یا سجاوندها جزء لاینفک هر نوشته ای است. استفاده ی صحیح و به جا از آنها، درست به اندازه ی رعایت قواعد نگارش، در امر تفهیم و تفاهم مطالب نوشتاری، لازم و مهم است.
37.استفاده از «است»، «شد» و «کرد» به جای «باشد»، «گردید» و «نمایاند».
نادرست: سرباز از او پرسید آیا سالم می باشی؟ چرا مرا این قدر اذیت می نمایی؟ در این آزمایش، میزان پروتئینی را که هر روز به موش ها می دادند، به تدریج کم گردانیدند.